De afwezige organisatie (1): Maakt AI ons bewuster?
Dianne Penn, productleider bij Anthropic, vertelde onlangs hoe zij Claude gebruikt in haar werk als leidinggevende. Niet alleen om betere teksten te maken, maar om zich voor te bereiden op lastige gesprekken. Ze gebruikt AI als een soort sparringpartner: denk ik helder genoeg, ben ik direct genoeg, bouw ik vertrouwen op, mis ik iets, ga ik diep genoeg? Ze baseerde daar zelfs een eigen Claude-skill op, geïnspireerd door Crucial Conversations. Belangrijk detail: ze gebruikt AI niet om haar denken over te nemen, maar om haar denken te verdiepen.
Dat voorbeeld raakt aan een veel grotere vraag:
Maakt AI ons bewuster?
Mijn antwoord: niet vanzelf. AI maakt ons niet automatisch bewuster. AI vergroot vooral wat er al in ons leeft. Omdat het antwoord geeft op de vragen van de gebruiker en instructies volgt.
De verleiding van perfecte woorden
Leidinggevenden gaan AI steeds vaker gebruiken voor feedbackgesprekken, beoordelingsgesprekken, gevoelige mails, reorganisatieboodschappen en conflicten. Dat is begrijpelijk. Veel managers vinden zulke momenten lastig. Ze willen zorgvuldig zijn. Ze willen de juiste toon vinden. Ze willen niet onnodig kwetsen, en AI kan daarbij helpen. Maar er zit ook een gevaarlijke verleiding in. AI kan woorden mooier maken dan de werkelijkheid eronder. Het kan spanning verzachten, macht verhullen en een boodschap afzwakken terwijl de leider zelf nauwelijks aanwezig is.
Dan ontstaat er een nieuw soort managementtaal: warm, empathisch, zorgvuldig en toch leeg. De medewerker voelt dat meestal onmiddellijk. De woorden kloppen, maar er klopt iets niet in de aanwezigheid van de ander. De leider zegt de juiste dingen, maar is niet werkelijk beschikbaar. Niet voor de pijn. Niet voor de boosheid. Niet voor zijn eigen twijfel. Niet voor de mogelijkheid dat hij zelf iets niet goed ziet. En daar begint Bewuster Leiderschap. Niet bij de woorden, niet bij de communicatieskills, niet eens bij je mindset. Het begint bij de intentie van waaruit je spreekt.
De vraag is: wat wil je eigenlijk?
Een manager kan AI vragen:“Hoe geef ik deze medewerker op een empathische manier feedback?” Dat klinkt volwassen. Maar die vraag kan uit totaal verschillende plekken komen.
Misschien wil de manager werkelijk helpen. Misschien wil hij eerlijk zijn zonder de ander onnodig te beschadigen. Misschien wil hij onderzoeken welk aandeel hij zelf heeft in het probleem. Maar misschien wil hij vooral dat de medewerker de boodschap slikt. Misschien wil hij weerstand voorkomen. Misschien wil hij zijn eigen ongemak verminderen. Misschien wil hij aardig gevonden blijven terwijl hij in feite een hard besluit neemt.
De vraag aan AI lijkt hetzelfde. De innerlijke beweging is totaal anders. Daarom is AI op zichzelf geen bewustzijnsinstrument. Het is een versterker. Het maakt sneller, scherper en overtuigender wat er al in de gebruiker aanwezig is. Wie controle wil, krijgt betere controle. Wie gelijk wil, krijgt betere argumenten. Wie wil vermijden, krijgt betere formuleringen. Wie werkelijk wil leren, krijgt betere vragen.
De onbewuste leider gebruikt AI als masker
De onbewuste leider gebruikt AI binnen de grenzen van zijn eigen bewustzijn. Hij vraagt dus niet: “Welke waarheid wil ik hier niet zien?” Hij vraagt: “Hoe krijg ik dit er goed doorheen?” Hij vraagt niet: “Welke machtspositie neem ik hier in?” Hij vraagt: “Hoe formuleer ik dit op een verbindende manier?” Hij vraagt niet: “Ben ik werkelijk bereid geraakt te worden door de ander?” Hij vraagt: “Hoe houd ik het gesprek constructief?”
Dat klinkt allemaal redelijk. Professioneel zelfs. Maar het kan een vorm van afwezigheid zijn. AI wordt dan een masker. Een professioneel masker. Een empathisch masker. Een masker dat precies de juiste woorden gebruikt. En dat maakt het gevaarlijk. Want oude onvolwassenheid krijgt een nieuwe technologie. Angst voor conflict wordt verpakt als zorgvuldigheid. Controlezucht wordt verpakt als datagedreven leiderschap. Gebrek aan moed wordt verpakt als nuance. De organisatie denkt dat de communicatie verbetert. In werkelijkheid wordt de vermijding beter geformuleerd.
De bewustere leider gebruikt AI als spiegel
Maar het kan ook anders. Een leider die werkelijk bewuster wil worden, kan AI gebruiken als spiegel. Niet door te vragen om betere zinnen, maar door betere vragen toe te laten.
Bijvoorbeeld:
Wat is mijn echte intentie in dit gesprek?
Waar ben ik bang voor?
Wat probeer ik te vermijden?
Welke waarheid wil ik zorgvuldig formuleren, maar eigenlijk niet echt toelaten?
Hoe klinkt mijn boodschap voor iemand met minder macht dan ik?
Wat is mijn eigen aandeel in dit patroon?
Ben ik direct genoeg, of verstop ik mij achter zachtheid?
Ben ik werkelijk beschikbaar voor de reactie van de ander?
Dan wordt AI geen vervanging van bewustzijn, maar een oefenruimte ervoor. AI voelt geen spanning in het lichaam. AI hoeft niemand aan te kijken. AI loopt geen relationeel risico. AI heeft geen ego dat gekrenkt wordt, geen reputatie te verliezen, geen schaamte, geen angst, geen innerlijke verkramping wanneer iemand tegenover je zegt: “Dit klinkt mooi, maar volgens mij luister je helemaal niet.” Maar AI kan wel helpen vertragen. Het kan patronen teruggeven. Het kan alternatieven tonen. Het kan doorvragen. Het kan zichtbaar maken dat je vooral bezig bent jezelf vrij te pleiten. Maar dan moet je dat wel willen zien.
Presence kun je niet uitbesteden
Hier ligt de grens. AI kan helpen bij formulering, voorbereiding, reflectie en zelfs bij het onderzoeken van intentie. Maar AI kan niet aanwezig zijn namens jou. Presence begint op het moment dat het script niet meer werkt. De ander wordt stil, boos, verdrietig, of zegt precies dat wat je niet wil horen. Dan helpt geen perfecte voorbereiding meer. Dan blijkt of je er bent.
Kun je blijven ademen?
Kun je luisteren zonder direct te verdedigen?
Kun je macht hebben zonder je erachter te verschuilen?
Kun je geraakt worden zonder jezelf te verliezen?
Kun je toegeven dat je iets niet goed hebt gezien?
Dat is geen communicatieskill meer. Dat is ontwikkeling.
Waarom dit nu belangrijk is
AI komt organisaties binnen op een moment dat veel leiders al onder druk staan. Werkdruk, personeelstekorten, polarisatie, hybride werken, jonge generaties die andere eisen stellen, reorganisaties en onzekerheid over de toekomst. Daarbovenop komt nu AI: sneller, slimmer, goedkoper, ontregelender. De reflex kan zijn om AI te gebruiken voor efficiency. Voor grip. Voor betere processen. Voor snellere communicatie. Voor risicobeheersing. Allemaal begrijpelijk.
Maar: Wat gebeurt er met de menselijkheid in organisaties als leiders deze technologie gebruiken vanuit angst, haast en controle?Dan krijgen we misschien organisaties die perfect communiceren, maar slecht luisteren. Organisaties die sociaal veilig lijken, maar waarin niemand de werkelijke waarheid spreekt. Organisaties die empathische taal gebruiken, maar volwassen verantwoordelijkheid vermijden. Dat is de afwezige organisatie. Mensen raken innerlijk afwezig raken op de momenten waarop hun aanwezigheid het meest nodig is.
Bewuster Leiderschap
Bewuster Leiderschap gaat over het vermogen aanwezig te blijven als het spannend wordt. Het stelt je in staat tegelijkertijd effectief en menselijk te blijven. Wil je onderzoeken wat Bewuster Leiderschap betekent in jouw werk, organisatie of leiderschap?
Bij de Akademie voor Verticale Ontwikkeling werken we met leiders en professionals die niet alleen effectiever willen worden, maar ook aanweziger, eerlijker en volwassener in de werkelijkheid waarin zij staan. lees meer over Bewuster Leiderschap of Verticale Ontwikkeling